Kiedy pierwszy raz widzimy czarkę, możemy pomyśleć: „To właściwie mała filiżanka, tylko bez uszka”. I rzeczywiście, czarka może pełnić podobną funkcję. Możemy nalać do niej herbatę, kawę, kakao czy matchę i po prostu napić się z niej ulubionego napoju.
A jednak brak uszka nie jest tutaj przypadkiem. W czarce chodzi właśnie o to, aby wziąć naczynie w dłonie, poczuć jego kształt, temperaturę i powierzchnię. Sposób, w jaki ją trzymamy, staje się częścią całego doświadczenia picia.
Może właśnie dlatego zwykła filiżanka i czarka, choć na pierwszy rzut oka służą do tego samego, dają zupełnie inne odczucia.
Skąd właściwie wzięły się czarki?
Historia czarek jest mocno związana z kulturą herbaty Azji Wschodniej. Herbata trafiła do Japonii z Chin, a wraz z nią rozwijały się sposoby jej przygotowywania, podawania i picia. Z czasem w Japonii powstała charakterystyczna kultura herbaty, która przekształciła picie napoju w znacznie bardziej świadome doświadczenie.
Jednym z najważniejszych naczyń związanych z japońską herbatą jest chawan – misa lub czarka do herbaty. Tradycyjne chawany nie mają uszka. Nie jest ono potrzebne, ponieważ naczynie przeznaczone jest do trzymania w dłoniach.
Co ciekawe, sama historia chawanów jest jeszcze starsza niż japońska ceremonia herbaciana. Wiele wczesnych naczyń tego typu przywędrowało do Japonii z Chin, a później japońscy twórcy zaczęli rozwijać własne formy. Z czasem czarka stała się jednym z najważniejszych elementów japońskiej, herbacianej kultury.
W XVI wieku japońska kultura herbaty zaczęła szczególnie mocno doceniać prostotę, naturalność i niedoskonałość przedmiotów. Rozwinęła się estetyka związana z wabi, w której ważne stały się prostota, spokój i piękno przedmiotów noszących ślady ręcznej pracy.
I tutaj zaczyna się historia, która jest nam bardzo bliska.
Brak uszka zmienia sposób picia
Uszko w filiżance ma bardzo praktyczne zadanie. Pozwala podnieść naczynie bez bezpośredniego kontaktu dłoni z jego powierzchnią. W przypadku czarki sytuacja jest odwrotna. To właśnie dłonie mają mieć kontakt z naczyniem. Kiedy obejmujemy czarkę obiema rękami, możemy poczuć, czy napój jest jeszcze bardzo gorący, jaką temperaturę ma ceramika, jaki jest jej kształt i jak układa się w dłoniach. Jeżeli powierzchnia czarki jest dodatkowo pełna delikatnych nierówności, faktur i śladów ręcznej pracy, dochodzi jeszcze jeden zmysł – dotyk.
W ten sposób picie herbaty przestaje być wyłącznie czynnością prowadzącą do wypicia napoju. Staje się krótkim doświadczeniem, podczas którego zwracamy uwagę na więcej rzeczy. Na ciepło, zapach, smak, ciężar naczynia, jego powierzchnię i na to, jak przyjemnie leży w dłoniach.
Może właśnie dlatego z czarki często pijemy trochę wolniej. Nie chodzi przecież o to, żeby jak najszybciej opróżnić naczynie. Przyjemność może tkwić również w samym momencie, który spędzamy z herbatą.
Czarka nie musi być tylko do herbaty
Choć właśnie z herbatą kojarzymy ją najbardziej, dzisiaj czarki mają znacznie więcej zastosowań. Możemy pić z nich kawę, kakao, matchę, a także różnego rodzaju napary. W zależności od kształtu i pojemności czarki mogą sprawdzić się do podawania różnych napojów.
Szersze naczynie będzie wygodne do przygotowania matchy, szczególnie jeśli chcemy ją spieniać tradycyjną bambusową trzepaczką. Z kolei bardziej pękata forma może świetnie sprawdzić się przy herbacie czy kakao ceremonialnym.
Właśnie dlatego czarki w Coś Innego nie mają jednego określonego kształtu. Mogą być niskie i szerokie, wysokie, pękate albo bardziej smukłe. Każda z tych form może dawać inne doświadczenie.
Czarka jako mały codzienny rytuał
Jest jeszcze coś, co sprawia, że czarka tak dobrze pasuje do spokojnego picia herbaty czy kawy. Rytuał.
Nie musi to być oczywiście żaden formalny rytuał. Wystarczy kilka minut, podczas których nie robimy kilku rzeczy jednocześnie.
Nalewamy napój, bierzemy czarkę w dłonie, czujemy jej ciepło. Pijemy, zauważając smak i aromat.
W kulturze japońskiej przygotowywanie i picie herbaty przez wieki zostało rozwinięte właśnie w kierunku takiej uważności. Japońska ceremonia herbaciana chanoyu czy sadō nie sprowadza się wyłącznie do samego napoju – znaczenie mają również sposób przygotowania, naczynia, ruchy i atmosfera spotkania.
Nie trzeba jednak znać zasad ceremonii herbacianej, żeby przenieść odrobinę tej idei do własnego domu. Czasami wystarczy po prostu zamienić kubek na czarkę.
Dlaczego ręcznie robiona czarka jeszcze bardziej angażuje zmysły?
W naszej pracowni Coś Innego czarki powstają ręcznie, bez użycia koła garncarskiego. Dzięki temu możemy najpierw nadać glinie fakturę, a dopiero później uformować ją w odpowiedni kształt. Wzór pozostaje wtedy wyraźny, zamiast zostać zatarty podczas formowania naczynia. To właśnie dlatego wiele naszych czarek ma powierzchnie, które można nie tylko oglądać, ale również wyczuć pod palcami.
Ręcznie wykonana ceramika ma jeszcze jedną cechę, którą bardzo lubimy – nie jest idealnie powtarzalna. Dwie czarki mogą mieć podobny kształt i ten sam wzór, ale nigdy nie będą identyczne. Każde odciśnięcie faktury jest odrobinę inne. Szkliwo może rozłożyć się nieco inaczej, a miejsce, w którym naczynie znajdzie się podczas wypału w piecu, również może wpłynąć na jego ostateczny wygląd.
Dlatego drobne nierówności nie są dla nas czymś, co trzeba za wszelką cenę ukrywać. Wręcz przeciwnie. To właśnie one pokazują, że mamy w rękach prawdziwe rękodzieło.
Czarki, które można poczuć
W przypadku ręcznie robionej ceramiki dotyk ma dla nas szczególne znaczenie. Gładkie naczynie jest przyjemne, ale kiedy pod palcami pojawia się delikatna faktura, doświadczenie staje się zupełnie inne. Możemy przesuwać palce po wypukłościach wzoru, wyczuwać niewielkie nierówności i obserwować, jak światło odbija się od powierzchni szkliwa. To drobiazg, ale właśnie z takich drobiazgów składa się przyjemność korzystania z ręcznie wykonanych przedmiotów.
Także kształt ma znaczenie. Pękate czarki nie tylko przyjemnie układają się w dłoniach, ale mogą również sprzyjać utrzymywaniu temperatury napoju – większa, osłonięta powierzchnia ogranicza tempo oddawania ciepła w porównaniu z bardzo płytkim naczyniem. Ostatecznie na temperaturę wpływa jednak wiele czynników: rodzaj ceramiki, grubość ścianek, ilość napoju czy temperatura otoczenia.
A co z praktyczną stroną braku uszka?
Okazuje się, że brak uszka ma również całkiem przyziemną zaletę. Nie ma wystającego elementu, o który można zahaczyć. Każdy, kto kiedyś stuknął filiżanką o blat albo przypadkiem zahaczył uszkiem o coś podczas zmywania, wie, że takie elementy potrafią być najbardziej narażoną częścią naczynia.
W czarce tego problemu po prostu nie ma, ale oczywiście nie dlatego czarki powstały bez uszek. Najważniejsza jest forma i sposób korzystania z naczynia. Czarka służy do trzymania w dłoniach. Ma pozwolić nam poczuć jej temperaturę, kształt i fakturę. Ma stać się częścią doświadczenia picia, a nie tylko pojemnikiem na napój.
Czy brak uszka jest więc wadą?
Wręcz przeciwnie. Można powiedzieć, że brak uszka jest jedną z największych zalet czarki. To właśnie dzięki niemu możemy objąć naczynie dłońmi i na chwilę skupić się na tym, co dzieje się tu i teraz. Na cieple, zapachu, smaku i dotyku ceramiki. I chyba właśnie dlatego czarka potrafi zmienić zwykłą herbatę w mały codzienny rytuał.
Nie trzeba organizować ceremonii ani znać zasad japońskiej drogi herbaty. Wystarczy ulubiony napój, kilka spokojnych minut i naczynie, które dobrze leży w dłoniach. A jeśli dodatkowo jest to ręcznie robiona czarka, z niepowtarzalnym kształtem, fakturą i szkliwem, dochodzi jeszcze świadomość, że trzymamy przedmiot, którego nie da się powtórzyć.
Życzę pięknego dnia,
Julia Chmiel z Zespołu Coś Innego
